Tussen liefde en dementie

Jamely Damen

 

Rinus Damen, geboren op 12 februari 1945, woont al heel zijn leven in Valkenswaard. Hij heeft vijf broers en twee zussen en is de een na jongste van het gezin. Rinus en zijn jongere broer Piet zijn de enigen die nog leven van dit grote gezin. Hij heeft twee zonen en is al 52 jaar getrouwd met Cissy Damen. Zeven jaar geleden kreeg Rinus Damen de diagnose dementie. Een woord dat toen nog ver weg leek, maar inmiddels het dagelijkse leven volledig bepaalt. Afgelopen september is hij opgenomen in een verzorgingstehuis, omdat het thuis niet meer ging.

Rinus op jonge leeftijd
Rinus in rolstoel en Cissy die de rolstoel duwt
Trouwdag Cissy en Rinus, 14 december 1973

Rinus heeft wat men noemt dubbele dementie; vasculaire dementie, veroorzaakt door beschadigingen in de bloed vaten van de hersenen, en ouderdomsdementie. Samen zorgen deze vormen ervoor dat zijn wereld steeds kleiner wordt, terwijl zijn hoofd zich steeds vaker vult met beelden uit een ver verleden.

Rinus is al meer dan vijftig jaar getrouwd met Cissy Damen. Hun leven samen zit vol herinneringen; aan hun huis, hun gezin, familie en het dorp Valkenswaard. Dat hij nu niet meer thuis woont, heeft dan ook een enorme impact gehad op de hele familie, met name op Cissy. Waar zij jarenlang zijn steun en toeverlaat was, moet ze nu leren loslaten en vertrouwen op de zorg van anderen. Dit zijn gevoelens die heel begrijpelijk zijn bij zo’n ingrijpende verandering.

In het stadium waarin Rinus zich nu bevindt, is het verleden vaak dichterbij dan het heden. Hij praat veel over vroeger en lijkt daar ook nog verrassend veel van te weten. Vooral zijn werk bij de MCB komt vaak ter sprake. Vijfentwintig jaar lang werkte hij bij deze internationaal opererende groot handel in metalen halffabricaten. Het is alsof deze periode een houvast vormt in zijn hoofd, iets waar hij steeds naar terug kan grijpen wanneer de rest vervaagt.

Rinus samen met twee kieindochters (Lynn, tien en Faye, zestien)

Ook oude foto’s spelen hierin een grote rol. Foto’s van Valkenswaard, van zijn familie, van zichzelf van vroeger roepen verhalen op en geven hem houvast. Vanuit de familie is er bewust voor gekozen om zijn kamer in het verzorgingstehuis zo persoonlijk mogelijk te maken. Foto’s van zijn kleinkinderen hangen aan de muur, een klok met een foto van hem en zijn vrouw staat op zijn kast, het logo van zijn favoriete voetbalclub is zichtbaar aanwezig. Het zijn kleine dingen, maar ze maken zijn kamer meer dan alleen een zorgkamer; het is een plek vol herkenning.

Naast herinneringen in beelden, zijn er ook herinneringen in handelingen. Rinus kan onder andere zich zelf nog scheren, weet hoe hij zijn hoorapparaten in moet doen en zelfstandig naar het toilet gaan. Het zijn handelingen die in het lichaam opgeslagen lijken te zijn. Tegelijkertijd zijn er steeds meer dingen die niet meer lukken, zoals het schoonmaken van zijn hoorapparaten, het doen van de was en het houden van overzicht. Cissy neemt deze taken vaak nog op zich. Voor haar voelt het alsof ze verantwoordelijk blijft, alsof ze hem niet los mág laten, maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan.

Rinus die een rolstoel duwt met kleinzoon (Stan, tien) in de stoel en links en rechts van hem zijn twee zonen (Frank, 46 en Marijn, 49)
Gezin met aanhang van Rinus (hijzelf staat als vijfde van links in de bovenste rij)

Wat altijd blijft, is zijn liefde voor familie. Vooral zijn kleinkinderen betekenen veel voor hem. Wanneer zij op bezoek komen, zie je hem opbloeien. Op hun trouwdag is de familie samen langs geweest: taart, een wandeling, samen zijn. Het zijn momenten waarop hij zichtbaar geniet, momenten waarin het nu even klopt. Die verbinding met zijn dierbaren is misschien wel één van de sterkste herinneringen die hij heeft. In het archief zitten talloze foto’s die het verhaal van zijn leven vertellen. Door deze te combineren met beelden van het heden ontstaat een verbonden geheel; vroeger en nu lopen in elkaar over. Die verbinding is fragiel, maar nog altijd aanwezig. Rinus bladert graag door fotoboeken met oude beelden van Valkenswaard.

Hij vertelt erbij, soms helder, soms met gaten of verhalen die niet helemaal kloppen. Dat hoort bij de ziekte. Het laat zien hoe kwetsbaar dementie is, hoe herinneringen vervormen en langzaam verdwijnen. Die kwetsbaarheid raakt hem zelf ook. De laatste tijd is hij vaker opstandig. Hij wil naar huis en begrijpt niet altijd waarom dat niet kan. Het verlangen naar zijn vertrouwde omgeving botst met de realiteit. Om deze onrust te verminderen, wordt hij betrokken bij activiteiten in het verzorgingstehuis. Soms heeft hij er weinig zin in, maar vaak doet hij toch mee.

Het verhaal van Rinus laat zien hoe belangrijk herinneringen zijn bij dementie. Wanneer het heden verwarrend en ongrijpbaar wordt, bieden herinneringen aan vroeger houvast, identiteit en betekenis. Foto’s, verhalen, vertrouwde handelingen en dierbaren vormen bruggen tussen wie iemand was en wie iemand nu is. In die verbinding zit niet alleen verdriet, maar ook warmte, herkenning en menselijkheid.                          

Dementie neemt veel weg, maar zolang herinneringen, hoe fragmentarisch ook, blijven bestaan, blijft er een stukje van de persoon zichtbaar. En juist dat stukje verdient het om gekoesterd te worden.

Trouwdag Cissy en Rinus, 14 december 1973
Cissy die Rinus helpt met het eten van een stuk taart

Dit verhaal is verteld door:

Top